PSA (Prostaat Specifiek Antigeen)

Wat is PSA precies?

PSA staat voor Prostaat Specifiek Antigeen. Het is een eiwit met enzymatische eigenschappen dat uitsluitend door de prostaat wordt aangemaakt. Normaal gesproken komt PSA terecht in het zaadvocht, waar het zorgt voor de verdunning van het sperma na de ejaculatie. Dit speelt een rol bij de beweeglijkheid van zaadcellen.

Een klein deel van het geproduceerde PSA lekt via de prostaatcellen rechtstreeks de bloedbaan in. Daardoor is PSA ook in het bloed aantoonbaar, zelfs bij volledig gezonde mannen. Precies die eigenschap maakt het mogelijk om PSA via een bloedtest te meten en te gebruiken als indicator voor de prostaatgezondheid.

De PSA-test werd eind jaren tachtig in de klinische praktijk geïntroduceerd en behoort sindsdien tot de meest gebruikte laboratoriumbepaling bij de beoordeling van prostaataandoeningen.

Waarvoor wordt PSA gemeten?

Artsen zetten de PSA-test in om de prostaatgezondheid te beoordelen. De test wordt zowel gebruikt bij mannen met klachten als bij mannen die preventief inzicht willen in hun risicoprofiel. Een verhoogde PSA-waarde is een signaal dat nader onderzoek zinvol kan zijn, maar geeft op zichzelf geen definitieve diagnose.

Omdat PSA met de leeftijd stijgt, hanteren artsen leeftijdsspecifieke drempelwaarden. De prostaat vergroot namelijk doorgaans naarmate een man ouder wordt, en een grotere prostaat produceert meer PSA. Op basis van Nederlandse en Scandinavische richtlijnen worden de volgende grenswaarden als leidraad gehanteerd:

• 3 microgram per liter (µg/L) voor mannen jonger dan 70 jaar
• 5 microgram per liter (µg/L) voor mannen tussen 70 en 80 jaar
• 7 microgram per liter (µg/L) voor mannen ouder dan 80 jaar

Ligt de PSA-waarde boven de drempelwaarde die bij de leeftijd hoort, dan kan een arts besluiten tot verdere diagnostiek, bijvoorbeeld een verwijzing naar een uroloog of beeldvormend onderzoek.

Wat betekenen afwijkende waarden?

Een verhoogd PSA-gehalte betekent niet automatisch dat er sprake is van prostaatkanker. Verschillende goedaardige aandoeningen kunnen de PSA-waarde eveneens verhogen. Dat is een belangrijk gegeven, omdat het helpt om onnodige bezorgdheid te voorkomen.

Oorzaken van een verhoogd PSA kunnen zijn:

• Goedaardige prostaatvergroting (benigne prostaathyperplasie, BPH)
• Prostatitis, een ontsteking van de prostaat
• Een urineweginfectie
• Prostaatkanker
• Fysiologische prostaatgroei door het ouder worden

Bij prostaatkanker kan de tumor het prostaatweefsel verstoren, waardoor er meer PSA in het bloed terechtkomt dan normaal. Tegelijkertijd kunnen goedaardige aandoeningen tot vergelijkbaar hoge waarden leiden. De arts weegt de PSA-uitslag daarom altijd af in samenhang met klachten, familiegeschiedenis, eerder gemeten PSA-waarden en andere risicofactoren.

Wanneer een licht verhoogde waarde wordt gevonden zonder duidelijke oorzaak, wordt de meting soms na enkele maanden herhaald. Op die manier kan worden beoordeeld of de waarde stabiel blijft of verder stijgt. Bij sterke verdenking op prostaatkanker kan aanvullend onderzoek volgen, zoals een MRI-scan van de prostaat of een biopsie.

Symptomen en wanneer te laten meten

Prostaatkanker verloopt in een vroeg stadium vaak zonder duidelijke klachten. Wanneer er toch symptomen optreden, gaat het doorgaans om veranderingen in het plassen. Denk aan een vaker aandrang om te plassen, moeite om de straal op gang te brengen, een zwakke urinestraal of bloed in de urine. Belangrijk om te weten: deze klachten kunnen ook veroorzaakt worden door een goedaardige prostaatvergroting, wat bij mannen boven de zestig heel gebruikelijk is.

Een PSA-meting is zinvol voor mannen met dergelijke plasklachten, maar ook voor mannen zonder klachten die bewust willen letten op hun prostaatgezondheid. Zeker bij een familiaire belasting, dat wil zeggen als een vader of broer prostaatkanker heeft gehad, is eerder testen een verstandige keuze.

De uitslag van een PSA-test staat nooit op zichzelf. Een goede interpretatie vraagt altijd om de context: de leeftijd van de man, zijn klachtenpatroon, eventuele medicatie en eerdere meetwaarden. Bespreek de uitslag dan ook altijd met een arts, zodat de juiste conclusies kunnen worden getrokken en eventueel vervolgonderzoek tijdig wordt ingezet.