Vitamine B12-tekort herkennen: symptomen, oorzaken en wat je eraan kunt doen

Wat doet vitamine B12 in je lichaam?

Vitamine B12, ook wel cobalamine genoemd, is betrokken bij drie belangrijke processen in je lichaam. Het helpt bij de aanmaak van energie uit je voeding, het houdt je zenuwstelsel in goede conditie en het is nodig voor de aanmaak van rode bloedcellen, de cellen die zuurstof door je lichaam vervoeren.

Je lichaam maakt B12 niet zelf aan. Het wordt geproduceerd door micro-organismen en komt bij jou terecht via dierlijke producten zoals vlees, vis, eieren en zuivel. Omdat je lichaam geen grote voorraad B12 opbouwt en dagelijks een kleine hoeveelheid nodig heeft, kan een tekort ontstaan als de aanvoer via voeding of de opname in je darmen langere tijd niet op orde is.

Symptomen van b12-tekort: waar moet je op letten?

Een tekort aan vitamine B12 ontwikkelt zich meestal geleidelijk, wat het lastig maakt om te herkennen. Door te weinig vitamine B12 kun je zenuwproblemen en bloedarmoede krijgen:

Wat kun je merken van zenuwproblemen

• tintelingen in je handen en voeten
• minder gevoel in je vingers
• minder gevoel in je voeten, alsof je op watten loopt
• een been voelt koud aan
• bewegingen gaan minder precies, je laat iets vallen bijvoorbeeld
• je evenwicht is niet goed

Wat kun je merken van bloedarmoede

• een moe en zwak gevoel
• snel hijgen als je je inspant
• duizelig worden
• het gevoel dat je flauwvalt
• je hart klopt opeens snel
• zweten
• hoofdpijn
• je hoort steeds een geluid in je hoofd (oorsuizen)

Deze klachten kunnen ook veel andere oorzaken hebben. Een vitamine B12-tekort kan daarom niet alleen op basis van symptomen worden vastgesteld; daarvoor is medisch onderzoek nodig.

Bij een langdurig en onbehandeld tekort kan er dus bloedarmoede ontstaan. Je rode bloedcellen worden dan groter dan normaal maar werken minder goed, waardoor zuurstof minder efficiënt door je lichaam wordt vervoerd. Blijf de klachten niet te lang aanzien: hoe langer een tekort onopgemerkt blijft, hoe groter de kans dat het zenuwstelsel schade oploopt die niet meer volledig herstelt.

Wie loopt het meeste risico op een tekort?

Niet iedereen loopt evenveel risico op een vitamine B12-tekort. De belangrijkste risicogroepen zijn:

Veganisten en sommige vegetariërs. Vitamine B12 komt van nature vrijwel uitsluitend voor in dierlijke voedingsmiddelen. Veganisten hebben daarom een betrouwbare bron nodig in de vorm van supplementen of met B12 verrijkte producten. Bij vegetariërs hangt het risico af van de hoeveelheid eieren, zuivel en verrijkte producten die zij gebruiken.

Ouderen. Met het ouder worden kan de maag minder maagzuur aanmaken. Maagzuur is nodig om B12 uit voedingseiwitten vrij te maken. Daardoor kan de opname uit voeding afnemen, ook wanneer de voeding voldoende B12 bevat.

Mensen met auto-immuunatrofische gastritis of pernicieuze anemie. Hierbij maakt de maag weinig of geen intrinsic factor aan, waardoor de normale opname van B12 ernstig wordt verstoord.

Mensen met maag- of darmaandoeningen of na een operatie. Coeliakie en de ziekte van Crohn, vooral wanneer het laatste deel van de dunne darm is aangedaan, kunnen de opname verminderen. Ook een maagverkleining of het verwijderen van een deel van de maag of dunne darm verhoogt het risico.

Gebruikers van bepaalde medicijnen. Langdurig gebruik van metformine en maagzuurremmers, zoals omeprazol, kan de opname van B12 verminderen. Het risico hangt onder andere af van de dosering en gebruiksduur.

Mensen die regelmatig of veel lachgas gebruiken. Lachgas kan vitamine B12 in het lichaam uitschakelen. Hierdoor kan een functioneel B12-tekort ontstaan, soms zelfs wanneer de gemeten B12-waarde niet duidelijk verlaagd is. Dit kan onder andere tintelingen, gevoelsverlies, spierzwakte en problemen met lopen veroorzaken.

Zwangere mensen en mensen die borstvoeding geven met een beperkte B12-inname. Tijdens de zwangerschap en borstvoeding is de behoefte aan B12 iets hoger. Vooral bij veganistische voeding, verminderde opname of een bestaand tekort is voldoende suppletie belangrijk voor zowel ouder als kind.

Waarom een supplement niet altijd genoeg is

Als je vitamine B12 gebruikt maar je klachten onvoldoende verbeteren, kan dit verschillende oorzaken hebben. Mogelijk zijn de dosering of behandelduur onvoldoende, wordt het supplement niet consequent ingenomen, is er sprake van verminderde opname of hebben de klachten een andere oorzaak. Neurologische klachten kunnen bovendien langzaam herstellen en soms gedeeltelijk blijven bestaan.

Voor de normale opname van vitamine B12 maakt de maag intrinsic factor aan. B12 bindt hieraan en wordt vervolgens in het laatste deel van de dunne darm opgenomen. Bij pernicieuze anemie leidt een auto-immuunreactie tot een tekort aan intrinsic factor, waardoor deze normale opname blijvend wordt verstoord. Toch kan een kleine hoeveelheid B12 ook zonder intrinsic factor passief worden opgenomen. Daarom kan hooggedoseerde orale B12 soms ook bij opnameproblemen effectief zijn.

Cyanocobalamine, methylcobalamine en hydroxocobalamine zijn verschillende vormen van vitamine B12. Er is geen overtuigend bewijs dat methylcobalamine beter wordt opgenomen of effectiever is dan cyanocobalamine. In Nederland wordt cyanocobalamine vaak als orale behandeling gebruikt. Hydroxocobalamine wordt meestal per injectie toegediend, bijvoorbeeld bij ernstige bloedarmoede, duidelijke neurologische klachten of onvoldoende effect van tabletten.

Tekorten aan bijvoorbeeld folaat of ijzer kunnen vergelijkbare klachten en afwijkingen in het bloedbeeld veroorzaken en soms tegelijkertijd met een B12-tekort bestaan. Als de klachten ondanks behandeling aanhouden, is daarom verdere medische beoordeling belangrijk in plaats van automatisch meerdere supplementen toe te voegen.

Waar zit vitamine B12 in? Voedingsbronnen op een rij

Vitamine B12 komt van nature vooral voor in dierlijke voedingsmiddelen:

• Lever en ander orgaanvlees
• Vlees en gevogelte
• Vis
• Schaal- en schelpdieren, zoals mosselen en oesters
• Eieren
• Zuivelproducten, zoals melk, yoghurt en kaas

Wie voldoende van deze producten eet, heeft een kleine kans op een tekort door onvoldoende inname. Een tekort kan echter nog steeds ontstaan wanneer het lichaam B12 niet goed kan opnemen.

Plantaardige voedingsmiddelen bevatten van nature geen betrouwbare hoeveelheid vitamine B12. Aan sommige producten, zoals plantaardige melkvervangers, vleesvervangers en ontbijtgranen, is B12 toegevoegd. Controleer hiervoor altijd het etiket, want niet alle plantaardige alternatieven zijn verrijkt.

Veganisten wordt aangeraden om dagelijks met B12 verrijkte producten te gebruiken én een betrouwbaar B12-supplement te nemen, ook wanneer zij geen klachten hebben. Daarmee kan een tekort op de lange termijn worden voorkomen.

Hoeveel vitamine B12 heb je per dag nodig?

Voor volwassenen geldt een aanbevolen dagelijkse hoeveelheid van 2,8 microgram vitamine B12. Tijdens de zwangerschap is dat 3,3 microgram per dag en tijdens het geven van borstvoeding 3,8 microgram.

Wie voldoende en gevarieerd dierlijke producten of met B12 verrijkte voedingsmiddelen eet én B12 normaal kan opnemen, krijgt doorgaans voldoende binnen via de voeding.

Supplementen bevatten soms veel meer B12 dan de dagelijkse behoefte. Dat komt onder andere doordat het lichaam bij hoge doseringen slechts een klein percentage opneemt. Voor vitamine B12 is geen aanvaardbare bovengrens vastgesteld en hoge doseringen worden over het algemeen als veilig beschouwd. Meer B12 innemen biedt zonder tekort echter geen extra gezondheidsvoordeel. Hoge therapeutische doseringen zijn vooral bedoeld voor mensen met een vastgesteld tekort of een verhoogd risico.

Wanneer heeft bloedonderzoek zin?

Bloedonderzoek kan zinvol zijn bij aanhoudende klachten zoals onverklaarde vermoeidheid, tintelingen, gevoelsverlies of concentratieproblemen. Dat geldt vooral als je tot een risicogroep behoort.

Meestal wordt eerst de hoeveelheid vitamine B12 in het bloed bekeken in combinatie met het bloedbeeld. Omdat deze klachten veel verschillende oorzaken kunnen hebben, geeft één B12-waarde niet altijd direct een duidelijk antwoord.

Ligt de uitslag rond de grens of past deze niet goed bij de klachten? Dan kan er een aanvullend onderzoek aangevraagd worden, bijvoorbeeld naar methylmalonzuur (MMA). Deze waarde kan helpen beoordelen of het lichaam daadwerkelijk te weinig bruikbare B12 heeft.

Laat bloed bij voorkeur afnemen voordat je met B12-supplementen begint, omdat deze de uitslag kunnen beïnvloeden. Gebruik je al een supplement? Vertel dan welk product je gebruikt, hoeveel en hoelang. Stop een voorgeschreven behandeling niet zelf.

Heb je tintelingen, gevoelsverlies, spierzwakte of problemen met lopen en evenwicht? Laat dit dan tijdig beoordelen. Bij duidelijke neurologische klachten kan de arts besluiten al met behandelen te beginnen voordat alle uitslagen bekend zijn.

Wat is een normale B12-waarde?

Er bestaat geen universele normaalwaarde voor vitamine B12. Meetmethoden en referentiegebieden kunnen per laboratorium verschillen. Kijk daarom altijd naar de grenzen die bij de uitslag staan en laat de waarde beoordelen in combinatie met klachten, risicofactoren en eventueel supplementgebruik.

Als globale indeling wordt vaak aangehouden:

• Lager dan 148 pmol/L: een verlaagde B12-waarde; bij passende klachten of afwijkingen is een tekort waarschijnlijk.
• 148 tot 250 pmol/L: een laag-normale waarde of ‘grijze zone’. Een tekort is minder waarschijnlijk, maar kan niet volledig worden uitgesloten.
• Hoger dan 250 pmol/L: een tekort is doorgaans onwaarschijnlijk, maar niet in alle situaties volledig uitgesloten.

Een B12-bepaling in het bloed (serum) laat zien hoeveel B12 er rondzweeft, maar niet altijd of je cellen er ook daadwerkelijk genoeg van kunnen gebruiken. Daardoor kan de uitslag normaal lijken, terwijl er functioneel toch een tekort is.

Methylmalonzuur (MMA) is een stofje dat oploopt in het bloed wanneer cellen te weinig bruikbare B12 hebben. Het is daardoor een gevoeligere marker voor een functioneel tekort, vooral bij een grenswaarde of een uitslag in de grijze zone. MMA wordt niet standaard meegenomen bij een eerste screening, maar kan bij aanhoudende klachten of twijfel aanvullende duidelijkheid geven, in overleg met een arts.

Bij een waarde in de grijze zone en passende klachten of risicofactoren kan aanvullend onderzoek naar methylmalonzuur (MMA) helpen. Een verhoogde MMA-waarde kan wijzen op een functioneel B12-tekort, maar moet voorzichtig worden geïnterpreteerd omdat bijvoorbeeld een verminderde nierfunctie en hogere leeftijd MMA ook kunnen verhogen.

B12-supplementen en injecties kunnen de bloedwaarde sterk verhogen en de interpretatie bemoeilijken. Vertel daarom altijd welke supplementen je gebruikt en laat bloed bij voorkeur afnemen voordat je ermee begint.

Conclusie

Een vitamine B12-tekort kan zich geleidelijk ontwikkelen. Mogelijke signalen zijn vermoeidheid, concentratieproblemen, tintelingen en gevoelsverlies, maar deze klachten kunnen ook veel andere oorzaken hebben.

Een tekort kan ontstaan door onvoldoende inname én door verminderde opname. De oorzaak, ernst en aanwezige klachten bepalen welke behandeling geschikt is. Soms zijn gewone of hooggedoseerde tabletten voldoende; in andere situaties kunnen injecties nodig zijn.

Heb je aanhoudende klachten of behoor je tot een risicogroep? Laat je dan medisch beoordelen en laat bij voorkeur bloed afnemen voordat je zelf met hooggedoseerde supplementen begint. Een bloeduitslag geeft niet altijd op zichzelf zekerheid, maar kan in combinatie met je klachten en risicofactoren helpen om gericht vervolgonderzoek of een passende behandeling te kiezen. Laat tintelingen, gevoelsverlies, spierzwakte of problemen met lopen en evenwicht tijdig beoordelen.