Folaat (foliumzuur)

Wat is folaat?

Folaat is de naam voor vitamine B9 in zijn natuurlijke vorm. De synthetische variant, die je terugvindt in voedingssupplementen en verrijkte voedingsmiddelen, heet foliumzuur. Beide vormen vervullen in het lichaam vergelijkbare functies, maar worden iets anders opgenomen en verwerkt.

Deze vitamine speelt een centrale rol bij de aanmaak van DNA en RNA, de bouwstenen van elk levend cel. Zonder voldoende folaat kan het lichaam zich niet goed vernieuwen. Dat is vooral merkbaar in weefsels die snel groeien, zoals beenmerg en het slijmvlies van de darmen.

Folaat werkt nauw samen met vitamine B12. Die twee vitamines zijn allebei nodig om DNA correct aan te maken en rode bloedcellen te vormen. Ze activeren elkaar wederzijds: folaat helpt bij de omzetting van bepaalde stoffen naar de actieve vorm van B12, terwijl B12 op zijn beurt folaat in een bruikbare vorm brengt. Een tekort aan één van beide kan daardoor de werking van de ander verstoren.

Waarvoor wordt folaat gemeten?

Een folaatbepaling in het bloed geeft inzicht in je voedingstoestand en laat zien of je lichaam voldoende van deze vitamine binnenkrijgt. Artsen gebruiken deze test om een mogelijke deficiëntie op te sporen, maar ook om het verloop van bepaalde aandoeningen te volgen, zoals bloedarmoede en chronische ontstekingsziekten.

Tijdens de zwangerschap is een adequate folaatspiegel bijzonder belangrijk. Een tekort in de vroege weken van de zwangerschap verhoogt het risico op een open ruggetje (spina bifida) en andere neurale buisdefecten bij de foetus. Daarom wordt vrouwen met een zwangerschapswens aangeraden al vóór de conceptie te starten met foliumzuursupplementen.

Folaat wordt ook gemeten als er vermoedens zijn van absorptieproblemen, zoals bij coeliakie of de ziekte van Crohn, of wanneer iemand medicijnen gebruikt die het folaatmetabolisme beïnvloeden, zoals bepaalde anti-epileptica of methotrexaat.

Wat betekenen afwijkende waarden?

Lage folaatwaarde

Een te lage waarde duidt op een tekort en heeft vaak een voedingskundige oorzaak. Een eenzijdig of armoedig dieet, overmatig alcoholgebruik of een hoge leeftijd zijn veelvoorkomende risicofactoren. Ook bij ziekten waarbij de opname in de darmen verstoord is, zoals coeliakie of de ziekte van Crohn, kan een tekort ontstaan.

Soms verbruikt het lichaam meer folaat dan normaal. Dat is het geval tijdens de zwangerschap, bij hemolytische bloedarmoede (waarbij rode bloedcellen sneller afgebroken worden), bij myeloproliferatieve aandoeningen of bij langdurige ontstekingsziekten. Een tekort kan zich uiten in vermoeidheid, tintelingen of gevoelloosheid in handen en voeten, slaapproblemen, neerslachtigheid en concentratieproblemen.

Hoge folaatwaarde

Een verhoogde folaatwaarde is doorgaans geen reden tot zorg en wijst in de meeste gevallen op gebruik van supplementen of verrijkte voedingsmiddelen. Via gewone voeding is het vrijwel onmogelijk te veel folaat binnen te krijgen.

Een bijzondere situatie doet zich voor bij een tekort aan vitamine B12. Omdat folaat en B12 elkaar beïnvloeden, kan een B12-deficiëntie soms leiden tot een schijnbaar verhoogde folaatwaarde in het bloed. Het folaat stapelt zich op omdat het niet goed verwerkt kan worden. Dit benadrukt waarom het zinvol is beide waarden samen te beoordelen.

Folaat en voeding: hoeveel heb je nodig?

Folaat zit van nature in veel plantaardige voedingsmiddelen. Goede bronnen zijn peulvruchten zoals bonen, linzen en kikkererwten, maar ook diverse koolsoorten, donkergroene bladgroenten, fruit en bessen. Volkoren graanproducten, magere melk en yoghurt bevatten eveneens een behoorlijke hoeveelheid.

Voor volwassenen en jongeren vanaf 14 jaar geldt een aanbevolen dagelijkse inname van ongeveer 300 microgram. Voor vrouwen die zwanger zijn of borstvoeding geven, ligt de aanbeveling op 500 microgram per dag. Ondanks een gevarieerd dieet krijgen veel mensen in de praktijk te weinig folaat binnen, wat het belang van bewuste voedingskeuzes onderstreept.

Folaat werkt ook samen met ferritine, het eiwit dat ijzer opslaat in het lichaam. Beide stoffen zijn nodig voor een gezonde bloedvorming. Een tekort aan folaat vermindert de productie van rode bloedcellen, terwijl een ijzertekort leidt tot ijzergebrekanemie. Het is daarom verstandig om bij klachten die op bloedarmoede kunnen wijzen, beide waarden te laten controleren.

Wanneer is testen zinvol?

Een folaatmeting is zinvol als je last hebt van aanhoudende vermoeidheid, tintelingen in de ledematen, concentratieproblemen of een neerslachtig gevoel zonder duidelijke oorzaak. Ook als je een eenzijdig dieet volgt, darmproblemen hebt of bepaalde medicijnen gebruikt, kan het nuttig zijn je folaatspiegel in kaart te brengen.

Voor vrouwen die zwanger willen worden, is het meten van de folaatwaarde een logische stap in de voorbereiding. Een tijdige meting geeft de mogelijkheid om bij een tekort bij te sturen met suppletie, ruim voordat de eerste weken van de zwangerschap aanbreken. Die eerste weken zijn voor de ontwikkeling van het zenuwstelsel van de foetus het meest kritisch.