PSA-waarde en prostaatkanker: wat een verhoogde uitslag betekent en wanneer testen zinvol is

Wat is PSA en waar zit de prostaat?

De prostaat is een klier ter grootte van een walnoot die alleen mannen hebben, gelegen onder de blaas en rondom de plasbuis. De prostaat maakt een deel van het zaadvocht aan en produceert daarbij ook PSA, een eiwit dat helpt om het sperma na de zaadlozing vloeibaar te houden.

Een klein deel van dit PSA lekt vanuit de prostaat naar je bloed, waar het te meten is. Bij een gezonde prostaat is dat een kleine, stabiele hoeveelheid. Raakt het weefsel van de prostaat beschadigd, ontstoken of begint het abnormaal te groeien, dan lekt er meer PSA naar het bloed en stijgt je waarde.

Wat betekent een verhoogde PSA-waarde?

Ongeveer 1 op de 10 mannen heeft weleens een verhoogde PSA-waarde, en dat betekent lang niet altijd kanker. De belangrijkste oorzaken zijn:

Goedaardige prostaatvergroting (BPH). Met het ouder worden groeit de prostaat bij veel mannen vanzelf iets, zonder dat dit kwaadaardig is. Dit is de meest voorkomende oorzaak van een verhoogd PSA.

Prostatitis (ontsteking van de prostaat). Een infectie of ontsteking kan de PSA-waarde tijdelijk flink verhogen, vaak samen met klachten zoals pijn of een branderig gevoel bij het plassen.

Recente lichamelijke prikkeling van de prostaat. Intensief fietsen, een zaadlozing of een onderzoek aan de prostaat kort voor de test kan de waarde tijdelijk laten stijgen.

Leeftijd. De prostaat groeit geleidelijk mee met de leeftijd, waardoor de PSA-waarde bij oudere mannen van nature wat hoger ligt zonder dat er iets mis is.

Prostaatkanker. Ook prostaatkanker kan de PSA-waarde verhogen, meestal geleidelijker dan een ontsteking. Dit is de reden waarom de test bestaat, maar het is dus zeker niet de enige of meest waarschijnlijke verklaring.

Een verhoogde uitslag is dus een signaal om verder te kijken, geen diagnose op zichzelf.

Vergrote prostaat (BPH): is dat gevaarlijk?

Een goedaardige prostaatvergroting, ook wel BPH genoemd (benigne prostaathyperplasie), is de meest voorkomende oorzaak van zowel een verhoogd PSA als van plasklachten bij oudere mannen. De prostaat groeit dan geleidelijk en drukt tegen de plasbuis. Veelvoorkomende klachten zijn een zwakkere straal, vaker moeten plassen (vooral 's nachts), moeite met op gang komen en het gevoel dat je blaas niet helemaal leeg is. Plasklachten betekenen niet dat iemand prostaatkanker heeft, aangezien prostaatkanker zich vaak niet uit in plasklachten.

BPH is goedaardig: het is geen vorm van kanker en gaat er ook niet in over. De klachten kunnen wel vervelend zijn en op termijn verergeren. Bij lichte klachten volstaat vaak afwachten en leefstijladvies, zoals minder cafeïne en alcohol in de avond en goede plasadviezen (de tijd nemen om te plassen). Bij hinderlijke klachten kan een arts medicatie voorschrijven die de spieren rond de prostaat ontspant of de prostaat laat krimpen. Bij ernstige klachten die niet op medicatie reageren, is een operatie een optie, bijvoorbeeld een TURP, waarbij een deel van de prostaat via de plasbuis wordt weggehaald.

Let op: bepaalde BPH-medicatie (5-alfareductaseremmers, zoals finasteride) verlaagt de PSA-waarde na verloop van tijd met ongeveer de helft. Gebruik je dit soort medicatie, vertel dit dan altijd aan je arts voordat je PSA-uitslag wordt beoordeeld, anders lijkt je waarde gunstiger dan hij eigenlijk is.

Wanneer is een PSA-test zinvol?

De Nederlandse huisartsenrichtlijn is hier voorzichtig in: PSA wordt niet actief aangeboden aan mannen zonder klachten, omdat de test onzeker genoeg is dat het net zo goed onnodige onderzoeken en onrust kan veroorzaken als dat het levens redt. Het is een afweging die je samen met je huisarts maakt, niet een standaard onderdeel van een check-up.

Een test overwegen is wel zinvol in deze situaties:

• Bij klachten die kunnen passen bij de prostaat, zoals moeite met plassen, een zwakkere straal, vaker 's nachts moeten plassen of bloed in de urine.
• Bij een sterke familiegeschiedenis, zeker als je vader of broer op jonge leeftijd de diagnose kreeg.
• Bij een bekende erfelijke aanleg, zoals draagerschap van de BRCA2-genmutatie. Voor deze groep wordt tweejaarlijkse controle van de PSA-waarde aanbevolen.

Bij mannen met een beperkte levensverwachting, doorgaans ouder dan 75 jaar of jonger met ernstige andere gezondheidsproblemen, wordt een PSA-test juist afgeraden. Een eventuele langzaam groeiende tumor zou in die situatie vaak geen invloed meer hebben op de levensduur of kwaliteit van leven, terwijl de test wel tot onnodige onderzoeken kan leiden.

Een PSA test is zinvol in combinatie met de anamnese (het uitvragen van de klachten) en het lichamelijk onderzoek (rectaal toucher: voelen in de anus naar de prostaat), omdat het een totaalplaatje is.

Wat zijn normale PSA-waarden?

De Nederlandse richtlijn hanteert een vaste grens, ongeacht leeftijd: een PSA-waarde onder de 3 ng/ml betekent dat de kans op prostaatkanker klein is. Bij een waarde van 3 ng/ml of hoger, en zonder aanwijzingen voor een ontsteking, is vervolgonderzoek gebruikelijk.

Let op: een hogere waarde is geen bewijs van kanker, en een lage waarde sluit het niet volledig uit. PSA is een signaal om verder te kijken, geen definitieve uitslag. Ook een snelle stijging van de waarde over tijd, ook binnen wat op zichzelf nog een normale uitslag lijkt, kan voor een arts reden zijn om verder onderzoek te doen.

Online kom je ook weleens een tabel tegen met leeftijdsafhankelijke PSA-grenzen, bijvoorbeeld 2,5 ng/ml tot je vijftigste, oplopend tot 6,5 ng/ml na je zeventigste. Deze leeftijdsafhankelijke waarden zijn nooit goed genoeg onderbouwd gebleken en worden niet meer gebruikt in de huidige Nederlandse richtlijn, die voor elke leeftijd dezelfde grens van 3 ng/ml hanteert.

Wat kun je zelf doen?

• Ken de klachten. Moeite met plassen, een zwakkere straal, vaker 's nachts plassen of bloed in de urine zijn redenen om met je huisarts te praten, ongeacht je leeftijd.
• Bereid je goed voor op een test. Vermijd intensief fietsen en zaadlozing in de 48 uur voor een PSA-test, dit kan de uitslag tijdelijk beïnvloeden.
• Ken je familiegeschiedenis. Weet je van prostaatkanker bij je vader, broer of zoon, bespreek dit dan met je huisarts, ook zonder klachten.
• Overleg voordat je test. Omdat de test niet perfect is, is het verstandig om vooraf de voor- en nadelen met je huisarts te bespreken, in plaats van 'm zomaar te laten doen.
• Bij een verhoogde uitslag: niet meteen in paniek. Een vervolgtest, of aanvullend onderzoek zoals een MRI, geeft vaak al snel meer duidelijkheid.

Conclusie

Een verhoogde PSA-waarde is vaker het gevolg van een goedaardige prostaatvergroting of een ontsteking dan van kanker, maar verdient wel altijd verdere uitleg door een arts. Omdat de test niet perfect is, biedt de Nederlandse richtlijn 'm niet standaard aan mannen zonder klachten aan: het is een gezamenlijke afweging tussen jou en je huisarts, waarbij klachten, familiegeschiedenis en leeftijd allemaal meewegen. Twijfel je, bespreek dan de voor- en nadelen met je huisarts voordat je een test laat doen.