Rusteloze benen: wat zijn de klachten en wat helpt?

Bij rusteloze benen heb je een onaangenaam gevoel in je benen en een sterke drang om ze te bewegen. Het kan voelen als kriebelen, tintelen, trekken of branden, of alsof er iets onder de huid beweegt. Bewegen, strekken of even rondlopen geeft meestal verlichting. Zodra je weer stilzit of gaat liggen, komen de klachten vaak terug.

De medische naam is rustelozebenensyndroom, ook wel restless legs syndrome (RLS).

Rusteloze benen zijn geen spierziekte en ook niet hetzelfde als gewone beenkramp. Het is een neurologische aandoening die vooral optreedt tijdens rust en vaak 's avonds en 's nachts.

Hoe herken je rusteloze benen?

Artsen gebruiken vier belangrijke kenmerken om rustelozebenensyndroom te herkennen:

• Je hebt een sterke drang om je benen te bewegen, meestal samen met een onaangenaam gevoel.
• De klachten beginnen of worden erger wanneer je stilzit of ligt.
• Bewegen vermindert de klachten, in elk geval zolang je beweegt.
• De klachten zijn 's avonds of 's nachts duidelijker dan overdag.

Er is geen bloedtest of scan waarmee RLS kan worden vastgesteld. De diagnose wordt gesteld aan de hand van het klachtenpatroon. Andere aandoeningen die vergelijkbare klachten kunnen geven, zoals zenuwproblemen, spierkrampen of bewegingsonrust door medicijnen, moeten soms worden uitgesloten.

Bij sommige mensen zijn niet alleen de benen, maar ook de armen onrustig. Daarnaast komen tijdens de slaap bij veel mensen met RLS periodieke beenbewegingen voor: de benen trekken of schoppen dan automatisch. De persoon merkt dat zelf meestal niet. Deze bewegingen tijdens de slaap zijn iets anders dan RLS zelf, maar komen er vaak samen mee voor.

Hoe vaak komen rusteloze benen voor?

Rusteloze benen komen relatief vaak voor. Nederlandse onderzoeken laten zien dat de klachten bij een aanzienlijk deel van de bevolking voorkomen en vaker worden gemeld door vrouwen en oudere mensen. In een Nederlands onderzoek onder mensen van 50 jaar en ouder voldeed ongeveer 7 procent aan de criteria voor waarschijnlijk RLS.

Niet iedereen met RLS heeft er evenveel last van. Bij sommige mensen komt het af en toe voor, bijvoorbeeld tijdens een lange autorit of een avond op de bank. Bij anderen zijn de klachten vrijwel dagelijks aanwezig en verstoren ze de nachtrust.

Waarom zijn rusteloze benen vooral 's avonds en 's nachts erger?

RLS heeft een duidelijk dag-nachtritme. De klachten worden meestal sterker naarmate de avond vordert en zijn 's nachts het duidelijkst. Daardoor ontstaan de klachten juist op momenten waarop je wilt ontspannen of slapen.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren:

• in bed;
• op de bank;
• tijdens een lange autorit;
• in de bioscoop;
• tijdens een lange vergadering of vliegreis.

De combinatie van stilzitten en het tijdstip van de dag maakt dat RLS vooral 's avonds hinderlijk kan zijn.

Een belangrijke klacht is daardoor niet alleen het onrustige gevoel in de benen, maar ook slecht slapen. Mensen kunnen moeilijk inslapen, vaak wakker worden of moeite hebben om weer in slaap te vallen. Overdag kunnen ze daardoor moe of slaperig zijn. Slaapproblemen behoren tot de belangrijkste gevolgen van RLS.

Wat veroorzaakt rusteloze benen?

Bij veel mensen is niet één duidelijke oorzaak aan te wijzen. Erfelijke aanleg speelt een belangrijke rol. Volgens de Amerikaanse richtlijn heeft ongeveer de helft van de mensen met RLS een eerstegraads familielid met dezelfde aandoening.

De kans op RLS is ook groter bij bepaalde omstandigheden, waaronder:

• Erfelijke aanleg: RLS komt vaak binnen families voor.
• Leeftijd: de klachten worden gemiddeld vaker gezien naarmate mensen ouder worden.
• Zwangerschap: RLS komt tijdens de zwangerschap duidelijk vaker voor, voorallater in de zwangerschap.
• Ernstige nierproblemen: vooral mensen met ernstig nierfalen hebben vaker RLS.
• IJzertekort: een tekort aan ijzer kan RLS uitlokken of verergeren.
• Bepaalde medicijnen: onder andere sommige antidepressiva, antipsychotica, medicijnen tegen misselijkheid die dopamine blokkeren en sommige antihistaminica kunnen klachten uitlokken of verergeren.

Alcohol en cafeïne kunnen de klachten bij sommige mensen verergeren. Ook bepaalde andere factoren, zoals een onbehandelde slaapapneu, kunnen een rol spelen.

Rusteloze benen en ijzer

De relatie tussen ijzer en RLS is bijzonder. IJzer is betrokken bij verschillende processen in de hersenen, waaronder het dopaminesysteem. Bij mensen met RLS zijn aanwijzingen gevonden voor een verminderde beschikbaarheid van ijzer in bepaalde hersengebieden. Mensen met een tekort aan ijzer in het lichaam hebben bovendien vaker RLS.

Daarbij is het belangrijk om onderscheid te maken tussen ijzer in het bloed en ijzer in de hersenen. Een normale ijzerwaarde in het bloed sluit RLS dus niet uit.

Heeft ijzer slikken zin?

Onderzoek laat zien dat ijzerbehandeling de ernst van RLS bij een deel van de mensen kan verminderen. Een Cochrane-review uit 2019, waarin tien onderzoeken met in totaal 428 volwassenen werden meegenomen, vond een verbetering ten opzichte van placebo. Het bewijs was echter niet groot genoeg om precies te kunnen bepalen welke patiënten het meeste baat hebben bij welke vorm van ijzer. Een belangrijk deel van het onderzoek ging bovendien over ijzer via een infuus en niet over ijzertabletten.

Internationale slaapgeneeskundige richtlijnen adviseren daarom om bij mensen met klinisch relevante RLS de ijzerstatus te controleren. Daarbij wordt niet alleen naar ferritine gekeken, maar ook naar onder meer de transferrinesaturatie. De Amerikaanse richtlijn gebruikt voor RLS andere grenzen dan doorgaans bij een algemeen ijzertekort worden gebruikt. De richtlijn noemt onder meer ferritine lager dan 75 microgram per liter of een transferrinesaturatie lager dan 20 procent als waarden waarbij ijzerbehandeling kan worden overwogen. Deze grenzen zijn deels gebaseerd op expertconsensus en zijn niet hetzelfde als de gebruikelijke criteria voor ijzertekort in de algemene bevolking.

De aanpak verschilt per richtlijn en per patiënt. Daarom is het niet verstandig om zelf met ijzertabletten te beginnen. Te veel ijzer kan schadelijk zijn en ijzertabletten kunnen maag-darmklachten veroorzaken.

Helpt magnesium tegen rusteloze benen?

Magnesium wordt vaak genoemd als middel tegen rusteloze benen. De gedachte daarachter is begrijpelijk: magnesium speelt een belangrijke rol bij spieren en zenuwen.

Voor RLS is het bewijs echter onvoldoende. Een systematische review uit 2019 vond slechts één gerandomiseerde gecontroleerde studie en enkele kleine patiëntbeschrijvingen. De onderzoekers konden op basis daarvan niet bepalen of magnesium werkt en bij welke mensen het eventueel zou kunnen helpen.

Er zijn inmiddels enkele nieuwere kleine onderzoeken naar voedingssupplementen verschenen, maar ook daar zijn beperkingen, zoals kleine onderzoeksgroepen en een verhoogd risico op vertekening. Magnesium kan daarom op dit moment niet worden beschouwd als een goed onderbouwde standaardbehandeling voor RLS.

Wat kun je zelf doen?

Er is geen leefstijlmaatregel die RLS bij iedereen laat verdwijnen. Wel kunnen bepaalde gewoonten de klachten verminderen of voorkomen dat ze erger worden.

Je kunt bijvoorbeeld proberen om:

• overdag voldoende te bewegen;
• een regelmatig slaapritme aan te houden;
• cafeïne, vooral later op de dag, te beperken;
• alcohol in de avond te vermijden als je merkt dat dit de klachten verergert;
• niet te roken;
• langdurig stilzitten zo veel mogelijk te onderbreken;
• vlak voor het slapen geen zeer intensieve training te doen als je merkt dat dit de klachten uitlokt.

De Amerikaanse richtlijn adviseert als eerste stap onder meer om factoren die RLS kunnen verergeren aan te pakken, waaronder alcohol, cafeïne en bepaalde medicijnen.

De wetenschappelijke onderbouwing voor afzonderlijke leefstijladviezen is overigens beperkt. Het is daarom beter om ze te zien als praktische maatregelen die je kunt uitproberen dan als bewezen behandeling.

Helpen rekken, masseren, warmte of kou?

Bewegen helpt vaak tijdelijk tegen RLS. Even opstaan en lopen, de kuiten rekken of de benen masseren kan daarom verlichting geven.

Ook een warm bad, een douche of juist verkoeling kan voor sommige mensen prettig zijn. Daar is echter weinig goed onderzoek naar gedaan. Als een dergelijke maatregel je klachten tijdelijk vermindert en veilig is, kun je hem gerust gebruiken als aanvulling.

En hoe zit het met paracetamol of een stuk zeep?

Paracetamol

Paracetamol is een pijnstiller. Bij RLS staat niet pijn, maar vooral een onaangenaam gevoel en een drang om te bewegen op de voorgrond.

Er is geen goede onderbouwing dat paracetamol RLS behandelt. Het is daarom geen standaardbehandeling voor rusteloze benen.

Een stuk zeep onder het laken

Zeep in bed is een bekende volkstip. Er is echter geen betrouwbaar wetenschappelijk bewijs dat dit RLS vermindert. Het kan dus hooguit worden gezien als een persoonlijke ervaring, niet als een bewezen behandeling.

Rusteloze benen tijdens de zwangerschap

RLS komt duidelijk vaker voor tijdens de zwangerschap. In een grote meta-analyse had ongeveer 21 procent van de zwangere vrouwen RLS; de klachten kwamen vaker voor naarmate de zwangerschap vorderde. Na de bevalling nemen de klachten bij veel vrouwen weer af.

Tijdens de zwangerschap is het belangrijk om niet zomaar medicijnen of supplementen tegen RLS te gebruiken. De veiligheid van een behandeling moet altijd worden afgewogen tegen de mogelijke gevolgen voor de zwangerschap.

Omdat ijzertekort tijdens de zwangerschap vaker voorkomt en met RLS kan samenhangen, kan het verstandig zijn om de klachten te bespreken met de verloskundige, huisarts of gynaecoloog. Die kan beoordelen of bloedonderzoek nodig is en of behandeling van een eventueel ijzertekort zinvol is.

Welke medicijnen worden gebruikt bij ernstige rusteloze benen?

Als RLS vaak voorkomt, de slaap ernstig verstoort en leefstijlaanpassingen onvoldoende helpen, kan medicamenteuze behandeling worden overwogen.

De behandeling is de afgelopen jaren veranderd. Oudere richtlijnen legden relatief veel nadruk op medicijnen die het dopaminesysteem stimuleren, zoals pramipexol en ropinirol. Inmiddels is duidelijker geworden dat langdurig gebruik van deze middelen kan leiden tot augmentatie: de RLS-klachten worden dan juist geleidelijk erger. Ze kunnen bijvoorbeeld eerder op de dag beginnen, sneller ontstaan tijdens stilzitten of zich uitbreiden naar andere lichaamsdelen.

De actuele Amerikaanse richtlijn adviseert daarom gabapentine, gabapentine enacarbil en pregabaline als behandelingen voor volwassenen met RLS, en adviseert juist terughoudendheid met dopamine-agonisten als standaardbehandeling vanwege het risico op augmentatie.

Welke behandeling geschikt is, hangt onder andere af van de ernst van de klachten, andere aandoeningen, nierfunctie, andere medicijnen en mogelijke bijwerkingen. Gabapentine en pregabaline kunnen bijvoorbeeld slaperigheid en duizeligheid veroorzaken.

Gebruik je al pramipexol of ropinirol? Stop daar dan niet zomaar mee. Bespreek veranderingen in de behandeling met je huisarts of specialist.

Wat is augmentatie?

Augmentatie is een specifieke complicatie van langdurige behandeling met dopaminerge medicijnen tegen RLS.

Bij augmentatie veranderen de klachten bijvoorbeeld zo dat:

• ze steeds eerder op de dag beginnen;
• ze sneller optreden wanneer je stilzit;
• de klachten heviger worden;
• ze langer duren;
• ze zich uitbreiden van de benen naar bijvoorbeeld de armen.

Het kan daardoor lijken alsof de ziekte erger wordt, terwijl de verandering juist samenhangt met de behandeling. Vooral bij langdurig gebruik en hogere doseringenvan dopamine-agonisten is dit een bekend probleem.

Kan een bloedtest rusteloze benen aantonen?

Nee. Er bestaat geen bloedtest waarmee je kunt vaststellen dat je RLS hebt. De diagnose wordt gesteld op basis van je klachten en het typische patroon daarvan.

Bloedonderzoek kan wel helpen om factoren te vinden die met RLS samenhangen. Afhankelijk van je situatie kan een arts bijvoorbeeld kijken naar:

• ferritine;
• serumijzer en transferrinesaturatie;
• nierfunctie;
• hemoglobine en andere waarden wanneer daar aanleiding voor is.

Een afwijkende ijzerwaarde betekent niet automatisch dat het ijzertekort de oorzaak van de RLS is. Andersom sluit een normale waarde in het bloed RLS niet uit.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Maak een afspraak met je huisarts als de klachten regelmatig terugkomen en je slaap of dagelijks functioneren verstoren.

Dat geldt zeker als:

• je moeilijk inslaapt of vaak wakker wordt door de klachten;
• je overdag erg moe of slaperig bent;
• de klachten steeds vaker of vroeger op de dag optreden;
• je vermoedt dat een medicijn de klachten veroorzaakt of verergert;
• je zwanger bent en veel last hebt van rusteloze benen;
• je al medicijnen tegen RLS gebruikt en de klachten veranderen of erger worden;
• je twijfelt of het wel om RLS gaat.

Ook andere klachten verdienen beoordeling. Gevoelloosheid, krachtverlies of aanhoudende pijn in een been passen niet typisch bij RLS en kunnen wijzen opeen andere oorzaak.

Een been dat plotseling dik, rood, warm en pijnlijk wordt, past evenmin bij rusteloze benen. Neem bij dergelijke klachten direct contact op met een arts, omdat onderandere trombose moet worden uitgesloten.

Conclusie

Rusteloze benen, ofwel het rustelozebenensyndroom, geven een onaangenaam gevoel in de benen en een sterke drang om ze te bewegen. De klachten ontstaan vooral tijdens rust, zijn 's avonds en 's nachts erger en verminderen tijdelijk door te bewegen.

Bij de meeste mensen is niet één duidelijke oorzaak aan te wijzen. Erfelijke aanleg speelt een belangrijke rol. Ook zwangerschap, ernstige nierproblemen, ijzertekorten bepaalde medicijnen kunnen met RLS samenhangen.

De eerste stap is het aanpakken van factoren die de klachten kunnen verergeren, zoals alcohol, cafeïne en bepaalde medicijnen. Bewegen en een regelmatig slaapritme kunnen daarnaast helpen.

IJzer kan bij een deel van de mensen met RLS helpen, maar ijzersupplementen moet je niet zomaar gebruiken. Laat zo nodig je ijzerstatus beoordelen en bespreek de uitslag met je huisarts. Voor magnesium, paracetamol en huismiddeltjes zoals een stuk zeep is het bewijs onvoldoende.

Heb je ondanks deze maatregelen veel last, slaap je slecht of worden de klachten steeds erger? Bespreek dit dan met je huisarts. Er zijn verschillende behandelingen beschikbaar en de keuze hangt af van je klachten en persoonlijke situatie.