Cholesterol: wat een hoge waarde betekent en wat je eraan kunt doen

Wat is cholesterol en waarom heb je het nodig?

Cholesterol is een vetachtige stof die je lichaam gebruikt om celwanden op te bouwen, hormonen te maken en galzouten aan te maken die nodig zijn voor de vertering van vet. Je lever maakt het grootste deel van je cholesterol zelf aan. De rest krijg je binnen via voeding, vooral via dierlijke producten zoals vlees, boter en kaas.

Omdat cholesterol vetachtig is, lost het niet vanzelf op in je bloed, dat grotendeels uit water bestaat. Om toch door je bloedbaan te kunnen reizen, wordt cholesterol verpakt in deeltjes die lipoproteïnen heten. Deze deeltjes bepalen of cholesterol een gezond of een schadelijk effect heeft, en dat brengt ons bij het onderscheid tussen LDL en HDL.

LDL en HDL: het verschil tussen "slecht" en "goed" cholesterol

Wanneer een arts het over "je cholesterol" heeft, gaat het eigenlijk om een combinatie van waarden, niet om één getal.

LDL-cholesterol staat bekend als het "slechte" cholesterol. LDL-deeltjes vervoeren cholesterol vanuit de lever naar de rest van het lichaam. Is er te veel LDL in je bloed, dan kan het zich vastzetten in de wanden van je bloedvaten. Daar vormt het langzaam plaque, een soort aanslag die vaten vernauwt en verhardt. Dit proces heet aderverkalking (atherosclerose) en is de belangrijkste oorzaak van hartaanvallen en beroertes.

HDL-cholesterol doet het tegenovergestelde en wordt daarom het "goede" cholesterol genoemd. HDL-deeltjes vervoeren overtollig cholesterol terug naar de lever, waar het wordt afgebroken en het lichaam verlaat. Een hogere HDL-waarde beschermt dus juist tegen aderverkalking.

Daarnaast meet een bloedtest vaak ook triglyceriden, een ander soort vet in je bloed dat vooral stijgt bij een dieet met veel suiker en alcohol, en het totaal cholesterol, de som van alle cholesteroldeeltjes samen. Sommige laboratoria berekenen ook het non-HDL-cholesterol (totaal cholesterol min HDL), een waarde die in de huidige richtlijnen de voorkeur heeft boven het totaal cholesterol alleen. Vroeger werd hiervoor vaak de LDL/HDL-ratio gebruikt; dat gebeurt tegenwoordig minder.

Triglyceriden: waarom deze waarde apart meetelt

Triglyceriden zijn een ander type vet in je bloed dan cholesterol en dienen als energiereserve voor je lichaam. Een waarde onder de 2 mmol/l wordt gezien als gezond. Omdat triglyceriden sterk kunnen schommelen na een maaltijd, meet een lab deze waarde het betrouwbaarst op de nuchtere maag, dus zonder dat je van tevoren hebt gegeten.

Waarom je pas laat merkt dat je cholesterol te hoog is

Een hoog cholesterolgehalte wordt weleens een "stille aandoening" genoemd, en dat is terecht. Het veroorzaakt vrijwel nooit klachten. Je kunt je jarenlang uitstekend voelen terwijl plaque zich ondertussen geleidelijk opstapelt in je bloedvaten. Pas wanneer een vat ernstig vernauwd is, of wanneer plaque losraakt en een bloedvat volledig blokkeert, ontstaan de gevolgen in de vorm van een hartaanval of beroerte.

Dat maakt cholesterol anders dan klachten die je wel voelt, zoals pijn of vermoeidheid. De enige manier om te weten hoe je ervoor staat, is door je waarden te laten meten. Vooral bij een familiegeschiedenis van hart- en vaatziekten, of bij andere risicofactoren, is dat de moeite waard, ook als je je verder helemaal gezond voelt.

Wat veroorzaakt een hoog cholesterolgehalte?

Je cholesterolwaarden worden bepaald door een combinatie van erfelijkheid, leeftijd, hormonen, leefstijl en onderliggende aandoeningen. Voeding speelt daarbij een rol, maar vaak anders dan wordt gedacht.

Een veelvoorkomende misvatting is dat cholesterolrijke voeding automatisch zorgt voor een hoog cholesterolgehalte in het bloed. Bij de meeste mensen heeft cholesterol uit voeding relatief weinig invloed op het LDL-cholesterol, omdat het lichaam zelf het grootste deel van het cholesterol aanmaakt. De samenstelling van je voeding is belangrijker: vooral veel verzadigd vet kan het LDL verhogen, terwijl vervanging door onverzadigde vetten het juist kan verlagen.

Ook genetische aanleg kan een grote rol spelen. Bij familiaire hypercholesterolemie is het LDL door een erfelijke afwijking al vanaf jonge leeftijd sterk verhoogd, ongeacht een gezonde leefstijl. Daarnaast kunnen onder andere leeftijd, hormonale veranderingen, overgewicht, diabetes, een traag werkende schildklier en bepaalde medicijnen invloed hebben op je cholesterolwaarden.

Zijn eieren slecht voor je cholesterol?

Eieren bevatten relatief veel cholesterol, maar dat betekent niet automatisch dat ze je cholesterolgehalte sterk verhogen. Zoals hierboven beschreven, heeft cholesterol uit voeding bij de meeste mensen slechts een beperkte invloed op het LDL-cholesterol.

Voor de meeste gezonde mensen past een ei per dag prima binnen een gezond voedingspatroon en is dit niet geassocieerd met een hoger risico op hart- en vaatziekten. Bij sterk verhoogd LDL of een erfelijke aandoening zoals familiaire hypercholesterolemie kunnen andere voedingsadviezen gelden.

Wat kun je zelf doen om je cholesterol te verlagen?

• Vervang verzadigd vet door onverzadigd vet. Wissel roomboter, volvette kaas en rood vlees regelmatig in voor olijfolie, noten, avocado en vette vis.
• Eet meer vezels. Oplosbare vezels uit onder andere haver, peulvruchten, fruit en groenten helpen om cholesterol via de darm af te voeren.
• Beweeg regelmatig. Duurtraining zoals wandelen, fietsen of zwemmen verhoogt de beschermende HDL-waarde en helpt LDL te verlagen.
• Stop met roken. Roken verlaagt HDL en beschadigt de vaatwand, wat plaquevorming versnelt.
• Beperk bewerkt voedsel en alcohol. Beide verhogen vooral de triglyceridenwaarde.
• Houd een gezond gewicht aan. Overgewicht beïnvloedt zowel LDL, HDL als triglyceriden negatief.

Bij de meeste mensen zijn deze leefstijlaanpassingen de eerste stap. Blijft het cholesterol ondanks aanpassingen te hoog, dan kan een arts medicatie overwegen, zoals statines, die de aanmaak van LDL in de lever afremmen.

Wanneer heeft bloedonderzoek zin?

Omdat een hoog cholesterolgehalte geen klachten geeft, is bloedonderzoek de enige manier om het op te sporen. Dat geldt zeker als je ouder bent dan 40, in de overgang zit, rookt, overgewicht hebt, weinig beweegt of familieleden hebt met hart- en vaatziekten op relatief jonge leeftijd.

De markers cholesterol totaal, LDL-cholesterol en HDL-cholesterol geven samen een eerste beeld van je cholesterolprofiel. Triglyceriden vult dat beeld aan met informatie over een ander type bloedvet dat gevoelig is voor voeding en alcohol. Voor een nauwkeuriger risico-inschatting kijken sommige laboratoria ook naar non-HDL-cholesterol en de LDL/HDL-ratio, die de verhouding tussen schadelijk en beschermend cholesterol in één getal samenvatten. Samen geven deze waarden een vollediger beeld dan het totaal cholesterol alleen. Een bloedtest kan uitwijzen waar jouw cholesterolprofiel op dit moment staat.

Wat zijn normale cholesterolwaarden?

Als vuistregel voor gezonde volwassenen geldt: een totaal cholesterol onder de 5 mmol/l is meestal goed, en boven de 8 mmol/l wordt als erg hoog beschouwd. Voor HDL geldt: boven de 1 mmol/l is goed, hoe hoger hoe beter.

Voor LDL ligt het net iets anders: er is geen vaste grens die voor iedereen geldt. Bij gezonde mensen zonder verhoogd risico wordt een LDL onder de 3 mmol/l acceptabel gevonden. Heb je een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, dan streeft de huisarts naar een LDL onder de 2,6 mmol/l, en bij een al doorgemaakte hartaanval of beroerte zelfs onder de 1,8 mmol/l. Wat een "goede" LDL-waarde is, hangt dus af van je persoonlijke risicoprofiel, niet alleen van het losse getal.

Non-HDL-cholesterol en de cholesterol/HDL-ratio

Sommige laboratoria berekenen ook het non-HDL-cholesterol (totaal cholesterol min HDL) en de verhouding tussen totaal cholesterol en HDL, ook wel de cholesterol/HDL-ratio genoemd. Beide waren lange tijd gangbare manieren om het risico op hart- en vaatziekten in te schatten naast LDL alleen.

De actuele NHG-richtlijn voor hart- en vaatziekten gebruikt tegenwoordig niet meer de cholesterol/HDL-ratio, maar rekent met non-HDL-cholesterol. Zie je deze ratio nog op een oudere uitslag of in een online rekentool, dan is dat dus niet per se fout, maar niet meer de maatstaf die je huisarts nu gebruikt. Een LDL-streefwaarde van 1,8 mmol/l komt ongeveer overeen met een non-HDL-cholesterol van 2,6 mmol/l, en een LDL-streefwaarde van 2,6 mmol/l met non-HDL van 3,4 mmol/l.

Conclusie

Cholesterol is geen vijand, je lichaam heeft het nodig om te functioneren. Het wordt pas een risico als de balans tussen LDL en HDL verstoord raakt, en dat merk je zelf niet. Leefstijl speelt een grote rol, van voeding tot beweging tot roken, maar ook leeftijd, de overgang en erfelijkheid tellen mee. Omdat een verhoging van het cholesterolgehalte langzaam verloopt, is meten de enige manier om zeker te weten waar je staat. Laat je waarden testen, zeker bij risicofactoren, en bespreek de uitslag met een arts om te bepalen of leefstijlaanpassingen voldoende zijn of dat er meer nodig is.