Zwangerschapsdiabetes: wat je bloedsuiker je vertelt tijdens de zwangerschap

Wat is zwangerschapsdiabetes?

Zwangerschapsdiabetes (ook wel graviditeitsdiabetes genoemd) is een vorm van diabetes die voor het eerst tijdens de zwangerschap wordt vastgesteld. Je lichaam kan de bloedsuiker dan niet meer goed genoeg reguleren, waardoor de bloedsuikerwaarden hoger uitvallen dan gezond is voor jou en je kind.

Het verschilt op een belangrijk punt van "gewone" diabetes type 2: bij de meeste vrouwen verdwijnt zwangerschapsdiabetes vanzelf na de bevalling, omdat de oorzaak rechtstreeks samenhangt met de zwangerschap zelf. Dat betekent niet dat het onbelangrijk is, want onbehandeld kan het risico's geven voor moeder en kind, en het verhoogt je kans op diabetes type 2 later in je leven aanzienlijk. Daarover verderop meer.

Hoe ontstaat zwangerschapsdiabetes?

Tijdens de zwangerschap maakt de placenta hormonen aan die nodig zijn voor de groei van de baby. Een bijwerking van deze hormonen is dat ze de werking van insuline afremmen: insuline is het hormoon dat suiker uit je bloed de cellen in helpt, waar het als energie wordt gebruikt.

Bij de meeste zwangere vrouwen maakt de alvleesklier gewoon extra insuline aan om dit effect te compenseren. Bij een deel van de vrouwen lukt dat onvoldoende, meestal vanaf de tweede helft van de zwangerschap wanneer de placenta het meeste van deze hormonen aanmaakt. Het resultaat is een te hoge bloedsuiker: zwangerschapsdiabetes.

Je hebt hier zelf niets fout gedaan. De aanleg om onvoldoende extra insuline te kunnen aanmaken is grotendeels een kwestie van je alvleesklier-reserve, niet van wat je eet of hoeveel je beweegt tijdens de zwangerschap.

Symptomen en risicofactoren

Het lastige aan zwangerschapsdiabetes is dat de meeste vrouwen geen klachten merken. Als er al symptomen zijn, lijken ze op gewone zwangerschapsklachten en vallen ze daardoor makkelijk niet op: veel dorst, vaker plassen, en vermoeidheid. Juist omdat symptomen zo vaak ontbreken, is de screeningstest rond week 24-28 zo belangrijk: zonder test zou een aanzienlijk deel van de gevallen onopgemerkt blijven. In Nederland krijg je geen standaard suikertest (OGTT), maar alleen als je aan bepaalde criteria voldoet.

Bepaalde factoren verhogen de kans op zwangerschapsdiabetes:

• Overgewicht vóór de zwangerschap
• Eerder zwangerschapsdiabetes gehad bij een vorige zwangerschap
• Diabetes type 2 in de naaste familie (ouders, broers of zussen)
• Een eerder kind met een hoog geboortegewicht (boven de 4,5 kilo)
• PCOS (polycysteus-ovariumsyndroom)
• Zwanger boven de 35 jaar
• Ethniciteit (sommige bevolkingsgroepen hebben een verhoogd risico)

Heb je een of meer van deze risicofactoren, dan test je verloskundige of gynaecoloog mogelijk al eerder in de zwangerschap, in plaats van te wachten tot week 24-28.

De suikertest: hoe werkt de glucosetolerantietest?

De officiële test heet de orale glucosetolerantietest (OGTT), in de spreektaal vaak de "suikertest" of "glucosebelastingtest" genoemd. Zo werkt de test:

1. Je meldt je nuchter (niet gegeten of gedronken, behalve water) bij het lab of ziekenhuis.

2. Er wordt eerst bloed geprikt voor je nuchtere waarde.

3. Je drinkt een vloeistof met 75 gram glucose.

4. Na verloop van tijd wordt opnieuw bloed geprikt om te zien hoe je lichaam de suiker verwerkt.

Een afwijkende nuchtere waarde of een te hoge waarde na het drinken van de glucose wijst op zwangerschapsdiabetes. De precieze grenswaarden verschillen enigszins per richtlijn en land; je verloskundige of gynaecoloog toetst je uitslag aan de in Nederland gehanteerde afkapwaarden.

Bij een sterk vermoeden van een afwijkende bloedsuiker, bijvoorbeeld op basis van eerdere uitslagen, wordt soms in plaats daarvan een dagcurve gebruikt: een dag lang op meerdere momenten je bloedsuiker meten, om een completer beeld te krijgen van hoe je waarden gedurende de dag schommelen.

Wat betekent een afwijkende uitslag?

Krijg je de diagnose zwangerschapsdiabetes, dan betekent dat niet automatisch dat je insuline nodig hebt. Bij de meeste vrouwen is de eerste stap een aanpassing van voeding en beweging, waarna de bloedsuiker regelmatig gecontroleerd wordt. Bij een deel van de vrouwen is dat niet voldoende en is insuline (of soms medicatie in tabletvorm) nodig om de bloedsuiker binnen een gezonde marge te houden.

Onbehandeld kan een langdurig te hoge bloedsuiker gevolgen hebben, zoals een groter kind dan gemiddeld (wat de bevalling kan bemoeilijken), een verhoogde kans op een vroeggeboorte, en een grotere kans dat de baby na de geboorte zelf tijdelijk een te lage bloedsuiker heeft. Goed behandelde zwangerschapsdiabetes verkleint deze risico's aanzienlijk, wat precies is waarom controle en eventuele behandeling zo belangrijk zijn.

Dieet en leefstijl bij zwangerschapsdiabetes

Bij een dieet voor zwangerschapsdiabetes draait het niet om zo min mogelijk koolhydraten, maar om spreiding en keuze. Een paar uitgangspunten die vaak worden geadviseerd:

• Verdeel koolhydraten over de dag in kleinere porties, in plaats van grote hoeveelheden in één keer.
• Kies voor volkoren en vezelrijke producten in plaats van producten met veel toegevoegde suiker of witte bloem, omdat deze de bloedsuiker minder snel laten stijgen.
• Combineer koolhydraten met eiwitten en vezels, bijvoorbeeld volkorenbrood met beleg in plaats van alleen brood.
• Blijf, indien mogelijk, in beweging. Wandelen na de maaltijd kan helpen om de bloedsuiker beter te reguleren.

Een diëtist die gespecialiseerd is in zwangerschapsdiabetes kan dit advies afstemmen op jouw situatie; dit is algemene informatie, geen vervanging voor persoonlijk voedingsadvies.

Na de bevalling: waarom de controle niet stopt

Bij de meeste vrouwen normaliseert de bloedsuiker vrij snel na de bevalling, omdat de placenta (en daarmee de hormonen die de insulineresistentie veroorzaakten) is verdwenen. Daarom wordt enkele weken tot maanden na de bevalling opnieuw een bloedsuikertest geadviseerd, om te bevestigen dat de waarden weer normaal zijn.

Wat vaak onderbelicht blijft: zwangerschapsdiabetes gehad hebben, verhoogt je kans op het ontwikkelen van diabetes type 2 later in je leven aanzienlijk, ook als je bloedsuiker na de bevalling meteen weer normaal is. Dat risico daalt niet vanzelf weg na die ene controle-uitslag, het blijft levenslang verhoogd ten opzichte van vrouwen die geen zwangerschapsdiabetes hadden.

Om die reden is het zinvol om je bloedsuiker niet alleen vlak na de bevalling, maar ook op de langere termijn periodiek te laten controleren, ook als je op dat moment geen klachten hebt. De marker Glucose (nuchter) geeft een momentopname van je bloedsuiker, de marker HbA1c laat zien wat je gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee tot drie maanden is geweest, en is daarmee minder gevoelig voor toevallige schommelingen op de dag van de test zelf. Samen geven ze een vollediger beeld dan één losse meting. In Nederland wordt je glucose jaarlijks gedurende 5 jaar gecontroleerd nadat je zwangerschapsdiabetes hebt gehad.

Conclusie

Zwangerschapsdiabetes ontstaat doordat zwangerschapshormonen de werking van insuline afremmen, en de meeste vrouwen merken er zelf weinig van, wat de screeningstest rond week 24-28 zo belangrijk maakt. Een afwijkende uitslag betekent niet automatisch dat je insuline nodig hebt: bij velen is een aanpassing van voeding en beweging al voldoende. Na de bevalling verdwijnt de aandoening meestal, maar het verhoogde risico op diabetes type 2 later in je leven blijft, wat periodieke controle van je bloedsuiker de moeite waard maakt, ook lang na de zwangerschap.

Heb je zwangerschapsdiabetes gehad en wil je weten waar je nu staat? Bloedonderzoek geeft duidelijkheid, of dat nu vlak na de bevalling is of jaren later.