Menopauze: wat je lichaam je vertelt en wat je kunt doen

Wat is de menopauze precies?

De begrippen overgang en menopauze worden vaak door elkaar gebruikt, maar betekenen medisch gezien niet precies hetzelfde.

De overgang is de periode waarin de menstruaties veranderen en uiteindelijk stoppen. In deze fase neemt de activiteit van de eierstokken af en verandert de productie van oestrogeen en progesteron.

De perimenopauze is de periode rond de laatste menstruatie. De menstruaties worden vaak onregelmatiger en klachten zoals opvliegers kunnen ontstaan. Deze fase kan meerdere jaren duren.

De menopauze is de laatste menstruatie. Dat moment kan pas achteraf worden vastgesteld: wanneer iemand twaalf maanden niet meer ongesteld is geweest, zonder een andere verklaring, blijkt dat de laatste menstruatie de menopauze was.

De postmenopauze is de periode na de menopauze.

In Nederland vindt de menopauze gemiddeld rond het 51e levensjaar plaats. Het moment verschilt echter per persoon. Klachten kunnen al enkele jaren voor de laatste menstruatie beginnen en nog jaren daarna aanwezig blijven.

Welke rol spelen hormonen?

Tijdens de overgang raken de aanwezige eicellen op en verandert de werking van de eierstokken. Hierdoor worden de menstruatiecyclus en de productie van oestrogeen en progesteron onregelmatiger. Uiteindelijk daalt vooral de productie van oestrogeen blijvend.

Deze hormonale veranderingen spelen een duidelijke rol bij:

• veranderingen in de menstruatie;
• opvliegers en nachtelijk zweten;
• veranderingen van de huid en slijmvliezen van de vagina;
• botverlies na de menopauze.

Opvliegers ontstaan waarschijnlijk doordat hormonale veranderingen invloed hebben op de temperatuurregeling in de hersenen. Nachtelijke opvliegers kunnen de slaap verstoren en daardoor overdag vermoeidheid, prikkelbaarheid of somberheid veroorzaken.

We kunnen niet alle lichamelijke en psychische veranderingen in deze levensfase rechtstreeks toe te schrijven aan een tekort aan oestrogeen of progesteron. Ook leeftijd, slaaptekort, werkdruk, ziekte, medicatie en veranderingen in de persoonlijke situatie kunnen een rol spelen.

Welke klachten kunnen bij de overgang voorkomen?

Klachten die kenmerkend zijn voor de overgang zijn:

• een veranderend of onregelmatig menstruatiepatroon;
• opvliegers;
• nachtelijk zweten;
• vaginale droogheid, jeuk of irritatie;
• pijn tijdens seks doordat de vagina minder snel vochtig wordt.

Andere klachten die in deze levensfase regelmatig worden genoemd zijn:

• slecht slapen;
• vermoeidheid;
• stemmingswisselingen of prikkelbaarheid;
• somberheid of angst;
• concentratie- of geheugenproblemen;
• verminderd seksueel verlangen;
• spier- en gewrichtsklachten;
• haarverlies.

Bij deze laatste groep klachten is niet altijd duidelijk of ze rechtstreeks door de hormonale veranderingen worden veroorzaakt. Ze kunnen ook samenhangen met slecht slapen, ouder worden of andere lichamelijke en psychische factoren. Volgens Thuisarts is het bijvoorbeeld niet zeker dat angst, depressie, vergeetachtigheid en gewrichtsklachten door de overgang zelf komen.

Psychische klachten verdienen daarom een zelfstandige beoordeling. Vrouwen die eerder een depressie hebben gehad, hebben tijdens de overgang wel een grotere kans opnieuw depressieve klachten te ontwikkelen.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Maak een afspraak met de huisarts als:

• de klachten je dagelijks functioneren duidelijk belemmeren;
• je zeer veel of langdurig bloed verliest;
• je bloed verliest na twaalf maanden zonder menstruatie;
• je bloedverlies hebt na seks;
• je mogelijk voor je 40e in de overgang komt;
• je aanhoudend somber of angstig bent;
• je twijfelt of de klachten door de overgang of door iets anders komen;
• je hormonale behandeling wilt bespreken.

Ook tijdens de overgang kan zwangerschap nog mogelijk zijn. Gebruik daarom anticonceptie zolang dat volgens je persoonlijke situatie nodig is.

Wanneer heeft bloedonderzoek zin?

Bij vrouwen vanaf 40 jaar met een veranderend menstruatiepatroon en kenmerkende klachten kan de huisarts de overgang meestal herkennen zonder hormoononderzoek.

Het meten van FSH, LH of oestradiol wordt niet aanbevolen om vast te stellen of iemand in de normale overgang is of om te voorspellen wanneer de laatste menstruatie zal plaatsvinden. Deze hormoonwaarden kunnen tijdens de perimenopauze sterk schommelen. Een losse uitslag kan daardoor zowel schijnzekerheid als onnodige ongerustheid veroorzaken.

Ook het routinematig meten van progesteron bij slaapproblemen of onregelmatige menstruaties heeft geen aangetoonde meerwaarde.

Bloedonderzoek kan wel op indicatie nodig zijn, bijvoorbeeld:

• FSH en oestradiol: bij een vermoeden van een vroegtijdige overgang vóór het 40e levensjaar;
• TSH: als de klachten mogelijk bij een schildklieraandoening passen;
• hemoglobine: bij langdurig of hevig menstruatiebloedverlies;
• zwangerschapstest: wanneer zwangerschap mogelijk is;
• ander onderzoek wanneer de klachten of medische voorgeschiedenis daar aanleiding toe geven.

Een TSH-bepaling kan helpen bij het onderzoek naar een schildklieraandoening, maar maakt niet altijd op zichzelf onderscheid tussen schildklierklachten en overgangsklachten.

Een bloedtest om te bepalen of je in de overgang bent, heeft doorgaans geen zin.

Wat kun je zelf doen?

Een gezonde leefstijl kan helpen om je algemene gezondheid, slaap en belastbaarheid te ondersteunen:

• beweeg regelmatig, bij voorkeur dagelijks;
• doe ook spier- en botbelastende activiteiten, zoals wandelen en krachttraining;
• eet gezond en gevarieerd;
• zorg voor voldoende calcium via de voeding;
• zorg dat je voldoende vitamine D krijgt volgens de geldende suppletieadviezen;
• probeer een regelmatig slaapritme aan te houden;
• stop met roken;
• drink bij voorkeur geen alcohol, zeker wanneer alcohol opvliegers uitlokt;
• zoek ondersteuning als stress of psychische klachten een belangrijke rol spelen.

Bewegen is belangrijk voor hart, bloedvaten, botten, spieren en psychisch welzijn. Het is echter niet gegarandeerd dat bewegen opvliegers duidelijk vermindert.

Extra eiwit is niet standaard nodig voor iedere vrouw in de overgang. Het is vooral belangrijk om via normale voeding voldoende eiwit binnen te krijgen. Ook omega 3, creatine of andere supplementen zijn geen bewezen standaardbehandeling voor overgangsklachten.

Creatine kan in combinatie met krachttraining mogelijk bijdragen aan spierkracht of spiermassa, maar het bewijs voor specifieke voordelen voor botdichtheid en cognitieve functies bij vrouwen in de overgang is nog onvoldoende voor een algemene aanbeveling. Het hoort daarom niet als volwaardige overgangsbehandeling te worden gepresenteerd.

Welke behandelingen zijn mogelijk?

Welke behandeling passend is, hangt af van het type klacht, de ernst ervan en de persoonlijke voorkeuren en medische voorgeschiedenis.

Opvliegers en nachtelijk zweten

Bij hinderlijke opvliegers kunnen onder andere cognitieve gedragstherapie, mindfulness en hormoontherapie worden besproken.

Hormoontherapie met estradiol is de effectiefste medicamenteuze behandeling tegen opvliegers. Als de baarmoeder nog aanwezig is, moet aan systemisch estradiol doorgaans een progestageen worden toegevoegd om het baarmoederslijmvlies te beschermen.

Hormoontherapie kan bijwerkingen en risico’s hebben. De risico’s hangen onder andere af van:

• leeftijd;
• medische voorgeschiedenis;
• het soort hormonen;
• toediening als tablet, pleister, gel of spray;
• de behandelduur;
• persoonlijke risicofactoren.

Hormoontherapie is onder andere niet geschikt bij bepaalde hormoongevoelige vormen van kanker, doorgemaakte trombose of longembolie, een hartinfarct, beroerte, leverziekte of onverklaard vaginaal bloedverlies. Systemische hormoontherapie wordt ook afgeraden bij roken. De voor- en nadelen moeten daarom individueel met een arts worden besproken.

Hormoontherapie kan door vermindering van nachtelijke opvliegers indirect helpen om beter te slapen. Het is echter geen algemene behandeling voor slapeloosheid, depressie, verminderd libido of cognitieve klachten.

Vaginale klachten

Bij vaginale droogheid kunnen een vochtinbrengende gel of glijmiddel helpen. Als dit onvoldoende effect heeft, kan lokaal vaginaal oestrogeen worden overwogen. De opname in het bloed is daarbij veel lager dan bij systemische hormoontherapie.

Psychische klachten

Aanhoudende angst, somberheid of andere psychische klachten moeten op dezelfde zorgvuldige manier worden beoordeeld en behandeld als buiten de overgang. Hormoontherapie is geen standaardbehandeling voor een depressie.

Gezondheid na de menopauze

Na de menopauze neemt de botdichtheid sneller af. Regelmatig bewegen, niet roken, gezonde voeding en voldoende calcium en vitamine D helpen om de botten gezond te houden. Een botdichtheidsmeting is niet standaard nodig voor iedere vrouw; deze wordt vooral overwogen als er risicofactoren voor osteoporose of botbreuken bestaan.

Ook het risico op hart- en vaatziekten neemt toe met het ouder worden. De menopauze is daarom een geschikt moment om aandacht te besteden aan bloeddruk, gewicht, beweging, roken en andere cardiovasculaire risicofactoren. Hormoontherapie wordt niet gestart met als hoofddoel hart- en vaatziekten te voorkomen.

Conclusie

De overgang is een natuurlijke levensfase, maar klachten kunnen een grote invloed hebben op het dagelijks leven. Kenmerkende klachten zijn veranderingen in de menstruatie, opvliegers, nachtelijk zweten en vaginale klachten. Vermoeidheid, stemmingsklachten en concentratieproblemen kunnen eveneens voorkomen, maar hebben niet automatisch een hormonale oorzaak.

Bij de meeste vrouwen vanaf 40 jaar is bloedonderzoek naar FSH, oestradiol of progesteron niet nodig en geeft het geen betrouwbaar antwoord op de vraag in welke fase van de overgang zij zitten. Gericht bloedonderzoek kan wel zinvol zijn bij een vermoeden van een vroegtijdige overgang of een andere aandoening.

Heb je veel last van klachten of twijfel je over de oorzaak, bespreek dit dan met je huisarts. Samen kun je beoordelen of aanvullend onderzoek of een behandeling, zoals hormoontherapie, passend is.