Vrij Testosteron

Vrij testosteron is de hoeveelheid testosteron in je bloed die niet gebonden is aan eiwitten en daardoor direct beschikbaar is voor je lichaamscellen. Bij mannen ligt de referentiewaarde afhankelijk van leeftijd ruwweg tussen de 156 en 813 pmol/L, bij vrouwen tussen de 1 en 41 pmol/L. Een waarde buiten dit bereik kan duiden op een verstoorde hormoonbalans die klachten als vermoeidheid, libidoverlies of onvruchtbaarheid kan veroorzaken.

Referentiewaarden

• Vrouwen (20–50 jaar): 1 – 41 pmol/L
• Vrouwen (vanaf 50 jaar): 1 – 27 pmol/L
• Mannen (20–50 jaar): 210 – 813 pmol/L
• Mannen (50–80 jaar): 185 – 750 pmol/L
• Mannen (vanaf 80 jaar): 156 – 686 pmol/L

Wat is vrij testosteron?

Vrij testosteron is de biologisch actieve fractie van testosteron: het deel dat je cellen daadwerkelijk kunnen gebruiken. Testosteron speelt een rol bij spiermassa, botdichtheid, libido, stemming en energieniveau. Zowel mannen als vrouwen maken testosteron aan, maar in sterk verschillende hoeveelheden.

Het grootste deel van het testosteron in je bloed is gebonden aan eiwitten, met name aan SHBG (geslachtshormoon-bindend globuline) en in mindere mate aan albumine. Alleen het ongebonden deel, het vrije testosteron, kan binden aan receptoren in je cellen en daar een effect uitoefenen. Dat maakt deze meting relevanter dan de totale testosteronwaarde wanneer je wilt weten hoe actief het hormoon werkelijk is.

Hoe werkt vrij testosteron in het lichaam?

Testosteron wordt aangemaakt in de teelballen bij mannen en in de eierstokken en bijnieren bij vrouwen. Eenmaal in de bloedbaan bindt het meeste testosteron zich aan SHBG. SHBG fungeert als een soort transport-eiwit dat het hormoon vasthoudt en daarmee tijdelijk inactief maakt. Hoe hoger het SHBG-gehalte in je bloed, hoe minder vrij testosteron er overblijft.

Vrij testosteron wordt in de praktijk vaak berekend via een formule die naast totaal testosteron ook rekening houdt met de SHBG-waarde en soms met albumine. Die berekende waarde geeft een goede schatting van wat er werkelijk beschikbaar is voor je cellen. Een direct labometing is ook mogelijk, maar de berekende methode is in de klinische praktijk het meest gangbaar.

Waarom wordt vrij testosteron getest?

Deze meting geeft inzicht wanneer totaal testosteron alleen niet het volledige verhaal vertelt. Dat is het geval wanneer iemand klachten heeft die op een hormoonprobleem kunnen wijzen, maar waarbij de totale testosteron waarde normaal lijkt. Als SHBG sterk verhoogd is, kan het totale testosteron binnen de referentiewaarden vallen terwijl er toch te weinig actief testosteron beschikbaar is.

Veelvoorkomende redenen om vrij testosteron te laten testen zijn:

• Klachten van erectiestoornis of verminderd libido bij mannen
• Onderzoek naar onvruchtbaarheid bij mannen of vrouwen
• Vermoeden van een verstoorde hormoonbalans, zoals bij het polycysteus-ovariumsyndroom (PCOS) bij vrouwen
• Vermoeidheid, stemmingsproblemen of spierverlies zonder duidelijke oorzaak
• Monitoring bij gebruik van hormoontherapie

Klachten bij een afwijkende waarde

Zowel een te lage als een te hoge waarde kan merkbare klachten geven. Welke klachten precies optreden, hangt af van het geslacht en de mate van afwijking.

Bij een te lage waarde:

• Verminderd libido of seksuele interesse
• Vermoeidheid en gebrek aan energie
• Afname van spiermassa of spierkracht
• Stemmingswisselingen of gevoelens van neerslachtigheid
• Verminderde botdichtheid op langere termijn
• Mogelijk verminderde vruchtbaarheid bij mannen door lagere zaadcelproductie

Bij een te hoge waarde:

• Acne of een vettiger huid
• Toegenomen lichaamsbeharing
• Stemmingswisselingen of prikkelbaarheid
• Slechter slapen of onrustige nacht

Wat beïnvloedt de waarde?

Verschillende factoren kunnen de uitkomst van een vrij-testosterontest beïnvloeden. Het is nuttig om die te kennen vóór je bloedafname.

Tijdstip van afname: Testosteron heeft een dagritme. De waarde is 's ochtends vroeg het hoogst en daalt in de loop van de dag. Bloed voor testosteron wordt bij voorkeur tussen 7:00 en 10:00 uur afgenomen voor de meest betrouwbare meting.

Leeftijd: Bij mannen daalt de testosteronproductie geleidelijk met het ouder worden. Dat is normaal en heeft gevolgen voor de referentiewaarden, die per leeftijdscategorie verschillen.

Lichaamsgewicht en leefstijl: Overgewicht kan het SHBG-niveau verlagen, wat de berekening van vrij testosteron beïnvloedt. Intensief sporten, slaaptekort en chronische stress kunnen de testosteronwaarden ook tijdelijk beïnvloeden.

Medicatie: Hormoonpreparaten, anticonceptiemiddelen, corticosteröiden en bepaalde medicijnen voor de schildklier of bloeddruk kunnen de SHBG-waarde en daarmee indirect de vrij-testosteronwaarde veranderen. Bespreek je medicijngebruik altijd met je arts bij aanvraag van deze test.

Nuchter zijn: Voor een vrij-testosteronmeting is nuchter bloedprikken meestal niet strikt noodzakelijk, maar volg altijd de instructies van het laboratorium dat de afname uitvoert.